موضوع:مشاهير و شطرنج

---

علي رضا شاه سياه

در حدود هشت قرن پيش،سعدي كه جامعه شناسي واقع بين بود،تفريح و آسايش و آرامش را براي ادامه دادن به كارهاي جدي و خستگي آور لازم و ضروري مي شمارد و خطاب به دانش آموزان و دانشجويان دوران خود مي گفت: 

زماني درس علم وبحث و تنزيل     كه باشد نفس انسان را كمالي  

     زماني شعر وشطرنج و حكايت      كه  خاطر را بود دفع ملالي        

     خداي است آنكه ذات بي مثالش      نگرددهرگزاز حالي به حالي       

شايد هيچ رشته اي از ورزش را نتوان سراغ گرفت،كه همچون شطرنج برجستگان جامعه را به خود جذب كرده باشد.شطرنج را اغلب محققان تكامل يافته‏‏‎ ي بازيهائي مي دانند كه در مشرق زمين وجود داشته است.تاريخي كه براي پيدايش شطرنج امروزي قائل مي شوند ((1400))سال پيش است.نخستين سند مكتوب در اين باره را ((كارنامك)) يا ((كارنامه اردشير بابك)) مي دانند كه در آن اردشير به داشتن مهارتهائي در بازيهاي با توپ،سواركاري،شكار و شطرنج معرفي شده است.(لازم به تذكر است كه شطرنج پس از آنكه به اروپا رفت در سده هاي ميانه با تغييراتي كه در حركت بعضي مهره ها بوجود آمد به شكل امروزين در آمده ). پس لردشير بابكان را مي توان اولين چهره ي شناخته شده در اين رشته دانست.

شطرنج آنگاه كه به اروپا رفت نيز فضيلتي محسوب مي شد.

در كتاب((ديسيپلينا كلريكاليس)) (Diseiplina Clerialis) در سال (1110 ميلادي) از آن به عنوان يكي از هفت هنر شواليه گر نام برده شده است. در اروپا شطرنج با مخالفتهائي نيز روبرو شد وعلتش مرتبط انگاشتن آن با نرد بود در نامه اي كه ((كاردينال دامياني)) به ((پاپ الكساندر دوم)) در (سال 1061 ميلادي) نوشت توضيح داد كه چگونه اسقف فلورانس را به دليل بازي شطرنج توبيخ كرده است.بعدها بي ارتباط بودن شطرنج با نرد و قمار به اثبات رسيد،به گونه اي كه ((پاپ گريگوريوس)) يازدهم (1370-1378 ميلادي) شطرنج باز ماهري بود،همانگونه كه در قرن گذشته نيز ((پاپ ژان پل اول)) . ((پاپ ژان پل دوم)) هر دو از شطرنج بازان خوب محسوب مي شدند و در اين زمينه مسائلي نيز طرح كرده اند.

شطرنج به دليل شباهتش با زندگي و برخورداري لز زيبائيها ي هنري و وجوه علمي،طيف وسيعي از هنرمندان،سياستمداران و علما را بسوي خود جذب كرده.داستانهاي متعددي با زمينه شطرنج نگاشته شده كه در آن جمله اند: ((دفاع از ولاديمير نابوكوف)) كه خود شطرنج بازي چيره دست بوده و((بازي شاهانه)) اثر((اشتفان تسوايك)) را مي توان نام برد.

شاعران هم از شطرنج به شكلها ي مختلف در لرتباط با زندگي،مرگ و مفاهيمي ديگر سود برده اند.همچون ((خواجه عبدالله انصاري)) در((مناجاتنامه ي )) معروفش،و همچنين ((فردوسي)) حماسه سراي بزرگ ايراني كه پيدايش شطرنج را به نظم كشيده است،مي توان نام برد. مسئله اي در شطرنج به يادگار مانده است.موضوع اصلي يا جنبي بسياري از فيلمهاي سينمائي نيز شطرنج بوده است.

در ميان موسيقيدانان به نامهائي چون ((پروكفيف)) و((ريشارد اشتراوس)) و در ميان نوازندگان برجسته به كساني چون ((منوهين)) و((اويستراخ)) بر مي خوريم،وهمچون ((فيليدور)) قهرمان بزرگ قرن هجدهم كه خالق اپراهائي بود را نيز مي توان بر شمرد.

در زمان ما نيز((اسميسلوف)) خواننده اپرا،و((تايمانف)) پيانيست برجسته را نيز در رديف شطرنج بازان مي توان نام برد.

((سروالتر اسكات))،((سينكر لويس))،چارلز ديكنز))،((مارسل دوشان))،((ولتر))،((روسو))،((منتسكيو))،((ديدرو))،((هنري تامس)) (مورخ)،((پوشكين))،تولستوي))،((تورگينف))،((مندليف)) وبسياري ديگر نيز،از شطرنج بازان خوب شمرده مي شدند.بسياري از آنان توصيفات جالبي در مورد بازي مورد علاقه شان داده اند.

((تورگنيف)) و((پروكفيف)) و((مارسل دوشان)) در سطوح بالاي شطرنج مطرح بودند.در ميان سياستمداران م پادشاهان و سروران اين توجه به نحو چشمگيري فزوني مي يابد.از((هارون الرشيد)) گرفته تا((فردريك كبير))،((پطر كبير))،((ايوان مخوف))،((كارل دوازدهم)) (پادشاه سوئد)،((فرديناند)) و((ايزابلا))،((ناپلئن))،((ماركس))،((فرديناند ماركوس))،((تامس جفرسون))،((بنخامي فرانكلين))،((ابراهيم لينكلن))،((فيدل كاترو))،((مارشال تيتو))،((چه گوارا))،((يانوش كادرا))،((روبسپير)) و... به جهاتي در شطرنج معروف اند.

((كارل دوازذهم)) بيشتر يازيهاي خود را به گفته((ولتر))به دليل علاقه به حركت دادن شاه لز دست مي داد! از ناپئلون بازيهاي فراواني ثبت است كه با هدف مات كردن سزيع رديف انجام مي شد و پايه اي منطقي نداشت (مانند مات ناپلئوني).

((بيخامين فرانكلين)) آنچه شيفته ي شطرنج بود كه كتابي به نام ((اخلاقيات شطرنج)) نگاشت،و بسياري از خصوصيات علمي و هنري آن را به تفضيل مورد بررسي قرار داد.بازي ((آبراهام لينكلن)) با قاضي((ايلينويز)) معروف است.((يانوش كادرا)) رهبر قبلي مجارستان اوقات فراغت خود را در كلوپ شطرنج(بوداپست) صرف مي كرد.((كاسترو)) در بازي سيمولانه با((پتروسيان)) مساوي كرده و((فيشر)) را شكست داده است.((چه گوارا)) در يك مسابقه با((نايدروف)) به تساوي رسيد.((هنري كيسينجر)) با پا درمياني باعث از سرگيري روياروئي ((فيشرا سپاسكي)) (1972) شد.((فرديناند ماركوس)) رئيس جمهور سابق (فيليپين) از طرفداران پر و پا قرص شطرنج بود(در فيليپين مانند روسيه و يوگسلاوس شطرنج ورزش شماره 1 شمرده مي شد).

خلاصه آنكه بسياري از مشاهير،شطرنج باز هم بوده اند.در پايان قطعه اي كوتاه از كتاب آئين شهرداري اثر((ابن اخوه)) را مرور مي كنيم:

(شطرنج سبب تقويت انديشه . تدبير و هوش و ادراك است و نيز شبيه آلات جنگي و حيله هاي جنگي است.چه شاه به سلطان تشبيه شده و فرزان(فرزين) به وزير مشاور كه گاهي ملازم اوست و گاهي بنا به مصلحت از او جداست.اسب و فيل از تجهيزات جنگي و نزديك سلطان هستند و پيادگان همانند سربازاني هستند كه پيش شاه ايستاده اند و فرزين (وزير) و رخ همانند پسران سلطان در طرفين هستند... ).گروهي از صحابه و تابعين از جمله((عبدالله ابن زبير ابن عباس))،((ابو هريره))،((سعيد بن جبير)) به بازي شطرنج پرداخته اند.